Choć bursztyn kojarzy się przede wszystkim z plażami Bałtyku i romantycznymi spacerami po sztormie, jego historia zaczyna się dużo głębiej – dosłownie i w przenośni. Polska jest jednym z najważniejszych miejsc występowania tego niezwykłego skarbu natury, ale jego obecność pod ziemią i sposób pozyskiwania to temat znacznie bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać.
Bursztyn, który leży tam, gdzie powstał...
W Polsce bursztyn występuje w dwóch głównych typach osadów geologicznych. Pierwszy to tzw. osady paleogeńskie – bardzo stare warstwy ziemi sprzed około 40 milionów lat. W takich miejscach bursztyn zalega in situ, czyli dokładnie tam, gdzie przed milionami lat spadł z drzew żywicznych. Tego rodzaju złoża znajdują się głęboko pod ziemią – czasem nawet na ponad 100 metrach – i niełatwo się do nich dostać.
Dwa najważniejsze rejony takich „głębokich” złóż to: okolice Chłapowa w województwie pomorskim oraz delta Parczewa w województwie lubelskim. Szczególnie duży potencjał ma tu złoże Górka Lubartowska, gdzie bursztyn znajduje się już na głębokości około 20–30 metrów. To znacznie bliżej powierzchni, co czyni eksploatację łatwiejszą i bardziej opłacalną.
...i bursztyn, który przywędrował z lodowcem
Drugi typ występowania to osady czwartorzędowe – znacznie młodsze, ale za to bardziej „mieszane”. Bursztyn trafił tu z dawnych, głębokich złóż w wyniku działania lodowców, rzek i morza. To właśnie takie wtórne nagromadzenia znajdziemy dziś na plażach – od Kołobrzegu aż po Mierzeję Wiślaną. Dlatego po każdym większym sztormie można zobaczyć ludzi przeczesujących wybrzeże w poszukiwaniu złocistych bryłek – to jedna z nielicznych form pozyskiwania bursztynu dostępnych dla każdego.
Ile bursztynu mamy i gdzie się go wydobywa?
Na koniec 2024 roku oficjalnie udokumentowane zasoby geologiczne bursztynu w Polsce wynosiły blisko 3 700 ton, z czego ponad 2 000 ton to tzw. zasoby przemysłowe – czyli takie, które nadają się do wydobycia i przetwarzania. W 2024 roku aktywnie eksploatowano trzy złoża w województwie lubelskim: Górka Lubartowska-Niedźwiada, Leszkowice 1 i Niedźwiada III. Łącznie wydobyto z nich ponad 9 ton bursztynu. Pozwolenia (czyli koncesje) obejmowały osiem złóż w regionie, co pokazuje, że Lubelszczyzna to obecnie najważniejszy obszar wydobycia tego surowca w Polsce.
Dla porównania – z województwa pomorskiego, mimo że to rejon historycznie kojarzony z bursztynem, nie wydobywa się go obecnie na skalę przemysłową. Występuje tam głównie w osadach plażowych lub w złożach, które nie są jeszcze zagospodarowane.
Szanse i ograniczenia
Choć potencjał jest spory, wydobycie bursztynu nie zawsze jest łatwe. Głębokie złoża w rejonie Chłapowa są trudne do eksploatacji ze względu na koszty i ochronę środowiska. Z kolei mniejsze nagromadzenia, choć liczniejsze, często są zbyt rozproszone, by opłacało się je przemysłowo wykorzystywać. Nadzieje budzi północna Lubelszczyzna, gdzie – według szacunków – może znajdować się nawet 22 tysiące ton bursztynu w osadach eoceńskich. Na razie jednak, w 2024 roku, nie prowadzono żadnych nowych badań poszukiwawczych na terenie województw lubelskiego, pomorskiego, warmińsko-mazurskiego i zachodniopomorskiego. Zatwierdzono jedynie trzy nowe projekty przyszłych prac – w woj. pomorskim i lubelskim.
Bursztyn pod kontrolą
Ciekawostką pozostaje fakt, że surowiec bursztynowy jest przemycany do Polski. W 2024 roku Służba Celno-Skarbowa zatrzymała ponad 55 kg nielegalnie przewożonego surowca, a ze starych zapasów sprzedano prawie 200 kg na licytacjach publicznych.
Skarb pod naszymi stopami
Choć bursztyn to surowiec znany i kochany od tysiącleci, jego geologiczne i gospodarcze znaczenie pozostaje wciąż aktualne. To nie tylko piękna biżuteria i symbol Bałtyku, ale także surowiec, którego wydobycie i ochrona stają się coraz ważniejsze dla polskiej gospodarki, zwłaszcza na Lubelszczyźnie. A może – kto wie – przyszłe odkrycia pokażą, że pod piaskami i żwirami czeka jeszcze wiele nieodkrytych bursztynowych skarbów?
Źródło: Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce – wg stanu na 31.12.2024 r.
Wcześniejsze raporty (wybrane):
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2023 r.
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2022 r.
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2021 r.
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2020 r.
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2019 r.
Bilans zasobów złóż bursztynu w Polsce w 2018 r.