Zarys górnictwa złóż bursztynu bałtyckiego w Polsce

Napisane przez  Anna Małka, Regina Kramarska
Oceń ten artykuł
(13 głosów)
Współczesna eksploatacja złóż bursztynu metodą hydrauliczną Współczesna eksploatacja złóż bursztynu metodą hydrauliczną Fot. L. Jurys

Geologiczne zasoby złóż bursztynu w Polsce wg. danych z końca 2011 r. wynoszą 1118 t (Szufilcki i in., red., 2012), są to złoża występujące w osadach holoceńskich, plejstoceńskich i paleogeńskich.

Zgodnie z nową ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. „Prawo geologiczne i górnicze” prowadzenie prac poszukiwawczych i rozpoznawczych bursztynu nie wymaga uzyskania koncesji, ponieważ bursztyn jako kamień ozdobny nie jest objęty własnością górniczą (wymagany jest jedynie projekt robót geologicznych). Koncesja jest niezbędna w celu eksploatacji złóż.

Ze względu na stochastyczne, nieregularne formy akumulacji bursztynu oraz specyfikę metodyki eksploatacji wskazane byłoby równoczesne prowadzenie prac poszukiwawczych, rozpoznawczych i wydobywczych (Nieć i in., 2010). W przepisach ustawy „Prawo geologiczne i górnicze” nie do końca więc zostały uwzględnione zgłaszane przez geologów (Jurys i in., 2008) potrzeby dostosowania prawa do specyfiki eksploatacji tej kopaliny. W związku z tym nadal nierozwiązanym pozostaje problem nielegalnej, dzikiej eksploatacji, która przyczynia się do dewastacji terenów leśnych i uniemożliwia metodyczne, racjonalne zagospodarowanie złóż bursztynu. 

W Polsce złoża bursztynu są związane genetycznie z osadami paleogeńskimi i czwartorzędowymi. Ze względu na obszerny charakter tematu przedstawiono przede wszystkim rejony o największych udokumentowanych współcześnie i znacznych –  wiadomych z przekazów historycznych zasobach surowca bursztynowego. Zestawienie wszystkich miejsc znalezisk i dawnych kopalni bursztynu w katalogu i na mapach w podziale na województwa opracowane zostało w Muzeum Ziemi PAN. Katalog zawiera spis 744 pozycji (Kosmowska-Ceranowicz, 2002). Przeprowadzona przez jedną z autorek (A.M.) kwerenda literatury niemieckojęzycznej i historycznych materiałów kartograficznych wskazuje na konieczność ponownego uaktualnienia katalogu.

Eksploatacja złóż bursztynu bałtyckiego z osadów holoceńskich

Złoża bursztynu akumulowane w holocenie występują na powierzchni ziemi lub na niewielkich głębokościach, przede wszystkim na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej. Nagromadzenia bursztynu zalegają także na dnie zatoki. Ze względu na powszechność ich występowania i stosunkowo łatwą dostępność, złoża sukcynitu redeponowane w holocenie zostały najwcześniej rozpoznane i pozyskiwane. Początkowo było to głównie zbieractwo bryłek bursztynu nagromadzonych w procesie sedymentacji brzegowej. Rejonami historycznej i współczesnej eksploatacji złóż bursztynu z osadów holoceńskich na obszarze Polski jest Mierzeja Wiślana i delta Wisły.

W nadmorskiej części delty Wisły bursztyn był permanentnie pozyskiwany od neolitu (Zalewska, 1971). Najstarsze ślady pozyskiwania bursztynu bałtyckiego w głębi lądu z osadów holoceńskich pochodzą z lat 2500-2200 p.n.e. i zostały udokumentowane przez archeologów na Żuławach Wiślanych (Mazurowski, 2005). Co najmniej od XVI w. wykopywano bursztyn nagromadzony w osadach holoceńskich na Mierzei Wiślanej (Kosmowska-Ceranowicz i Pietrzak, 1985).

Intensywna, przemysłowa eksploatacja bursztynu w tym rejonie miała miejsce w XIX i XX w. Na początku XIX wieku wydajność kopalni budowanych „na brzegach gdańskich” była wysoka, zdaniem wybitnego przyrodnika z tamtego okresu A. Humboldta (1861) większa niż kopalni sambijskich. W rejonie Wisłoujścia w drugiej połowie XIX w. wybudowano trzy kopalnie bursztynu, ich dokładna lokalizacja została przedstawiona na arkuszu Gdańsk mapy geologicznej Prowincji Prusy (Geologische Karte der Provinz Preußen) w skali 1:100 000 (Berendt, 1871). W tym czasie bursztyn wydobywano także w miejscowościach Brzeźno i Stegna (Klebs, 1883).

W roku 1868 intensywna eksploatacja złóż holoceńskich była prowadzona w okolicach Stegny przez firmę „Stantien & Becker”. Bursztyn wydobywano w lesie sosnowym, około 1 km od brzegu morza, z głębokości ok. 5 m. Ściany wykopu o szerokości ok. 4 m wzmacniano drewnianą obudową. Po nacięciu poziomu wód gruntowych, wodę usuwano przy pomocy dużych drewnianych łopat, a sukcynit był wydobywany spod wody przy pomocy kaszorków, czyli specjalnych siatek osadzonych na  długich kijach (Zaddach, 1869).

W początkach XX wieku przypadkowo natrafiono na duże ilości surowca bursztynowego podczas prac związanych z budową portu w Gdyni. Podczas prac budowlanych i robót refulacyjnych prowadzonych w latach 1924-1934 pozyskano znaczne ilości bryłek bursztynu, osiągających wagę nawet paru kilogramów (Kosmowska-Ceranowicz, 2004).

Do systematycznej eksploatacji złóż holoceńskich w okolicach Gdańska powrócono w latach 70. ubiegłego wieku (Listkowski i Łazowski, 1975). W maju 1972 roku wydano w Gdańsku 14 koncesji na wydobycie bursztynu (www.gdansk.pl), w tymże roku podczas eksploatacji złoża „Wisłoujście” położonego w dzielnicy Gdańska – Stogi po raz pierwszy zastosowano w celu wydobycia bursztynu metodę hydrauliczną (prawdopodobnie była ona stosowana do nielegalnej eksploatacji bursztynu już w latach 60. ubiegłego wieku). Technologia hydromechaniczna stanowi aktualnie najbardziej wydajny sposób poszukiwania i wydobycia złóż bursztynu (Jurys i in., 2008). Metoda ta polega na wykonaniu „dynamicznych, wędrujących lejów” w obrębie metalowej obręczy za pomocą silnego strumienia wody skierowanego pionowo w dół. Strumień wody jest doprowadzany do głowicy elastycznym wężem i zagłębiany w osady ręcznie przy pomocy żerdzi manipulacyjnych. Woda rozmywa i unosi urobek na powierzchnię terenu, gdzie następuje jego wyławianie przy pomocy siatki o rozmiarze oczek 0,5 cm. Głębokość eksploatacji maksymalnie dochodzi do kilkunastu metrów (Nieć, red., 2010).

W wyniku przeprowadzonych na początku lat 70. ubiegłego wieku prac geologicznych udokumentowano złoża Wisłoujście, Górki Zachodnie, Sobieszewo-Komary Pole1 oraz Sobieszewo-Komary Pole2. W późniejszych latach udokumentowano w kategorii C1 dwa rozsypiskowe złoża bursztynu: w 1996 r. złoże „Wiślinka” usytuowane na Żuławach Wiślanych (zasoby 3,3 Mg) i w 2009 r. złoże „Przeróbka” położone w rejonie Gdańska (zasoby 17 Mg). Są to obecnie złoża niezagospodarowane lub częściowo zagospodarowane.

Największym z udokumentowanych do tej pory holoceńskich złóż bursztynu było współcześnie już wyeksploatowane złoże „Wisłoujście”. Dla powierzchni 70 ha ustalono zasoby bursztynu w ilości 178 ton (Jurys i in., 2008). Ze względu na wcześniejszą prowadzoną już w XIX w. eksploatację surowca na tym obszarze, wzmianki o pozyskiwaniu bursztynu w przekazach XVIII-wiecznych przyrodników oraz nielegalne wydobycie w XX w., zasoby złoża „Wisłoujście” musiały być znacznie większe. 

Obszar położony w Delcie Wisły został aktualnie uznany za wysoce i umiarkowanie perspektywiczny, a w rejonie Gdańska są prowadzone prace poszukiwawczo-rozpoznawcze na gruntach będących własnością powiatu Miasta Gdańsk (Jurys i in., 2008; Nieć, red., 2010).

Poszukiwania nagromadzeń bursztynu prowadzono również na dnie Zatoki Gdańskiej, w podmorskiej części delty Wisły. Od końca lat 70. ubiegłego wieku w strefie przybrzeżnej kilkakrotnie podejmowano metodyczne poszukiwania bursztynu. Jedną z metod była metoda hydromechaniczna, zastosowana w 2005 r. przez Przedsiębiorstwo Robót Czerpalnych i Podwodnych sp. z o.o. z Gdańska. Wykonywanie wyrobisk poszukiwawczych odbywało się przy pomocy pogłębiarki ssąco-skrawającej, której praca polegała na zasysaniu osadów z dna i odprowadzeniu urobku przez system pływającego rurociągu na ponton roboczy zaopatrzony w przesiewacze. Urobek z pogłębiarki po mechanicznym oddzieleniu bursztynu na sitach składowano w wykonanym wcześniej wyrobisku na dnie morza (Jurys i in., 2008).

Historyczna eksploatacja złóż bursztynu bałtyckiego z osadów plejstoceńskich

Złoża bursztynu bałtyckiego związane genetycznie z redepozycją bursztynonośnych utworów paleogeńskich w czasie zlodowaceń plejstoceńskich mają obecnie głównie znaczenie historyczne. Współcześnie są to niemal całkowicie wyeksploatowane złoża, uprzednio intensywnie wydobywane w XVIII i XIX w m.in. na Kurpiach, na Równinie Tucholskiej, Pojezierzu Kaszubskim, Pobrzeżu Kaszubskim oraz Pobrzeżu Słowińskim. Jednym z najstarszych rejonów na terenie Polski, w którym kopano bursztyn, były przypuszczalnie obszary sandrowe na Kurpiach. Niemieccy badacze sądzili, że w okolicach Narwi pozyskiwano bursztyn już od czasów Pliniusza Starszego (Klebs, 1883).

Na początku XIX w. wydobycie złóż bursztynu na Kurpiowszczyźnie przyjęło zorganizowany charakter, osiągając apogeum w pierwszej połowie XIX w. Obszar występowania bursztynu był ograniczony liniami łączącymi miejscowości: Nidzica – Szczytno – Ruciane – Pisz, Pisz – Kolno – Nowogród, Nowogród – Ostrołęka – Krasnosielc, Krasnosielc – Chorzele – Janowo – Nidzica. W celu eksploatacji bursztynu drążono liczne szyby o głębokości do 1 m ppt. W latach 1835–1836 tylko w granicach leśnictwa ostrołęckiego wydobyto 1 435 kg bursztynu. Eksploatację bursztynu na terenach prywatnych prowadzili wówczas z reguły właściciele gruntów. Natomiast na terenach rządowych obszary bursztynodajne były oddawane w dzierżawę w drodze licytacji. Kopalnie rządowe na Kurpiach pozamykano już pomiędzy 1827–1839, ale ostatnią legalną kopalnię ostrołęcką dzierżawiono jeszcze w 1850 r. W latach 1880–1900 powszechnie jeszcze kopano bursztyn na gruntach prywatnych. W okolicy Rżańca prowadzono intensywną eksploatację do wybuchu I wojny światowej (Małka, 2010). 

Historycznymi obszarami górniczymi na Kurpiach zainteresowano się ponownie w latach 70. XX wieku. W 1977 i 1979 r., z inicjatywy Przedsiębiorstwa Państwowego „Jubiler” w Sopocie, Kombinat Geologiczny „Północ” w Warszawie przeprowadził wraz z PP „Jubiler” prace geologiczno-poszukiwawcze na Równinie Kurpiowskiej. Badaniami objęto trzy obszary: dolinę rzeki Rozogi, dorzecze Omulwi w gminie Lelis oraz rejon Czarnia–Surowe w gminie Myszyniec. Łącznie wykonano wówczas 73 otwory metodą udarowo-okrętną i 1397 otworów hydraulicznych sięgających do 10 m głębokości. W efekcie nie stwierdzono występowania nagromadzeń bursztynu przydatnych do eksploatacji metodą hydrauliczną i przebadane rejony oceniono negatywnie (Gradys, 1981). Rejon ten aktualnie nie odgrywa żadnej roli w gospodarce surowcem bursztynowym.

Kolejną bogatą strefą eksploatacji złóż bursztynu  w XVIII i XIX w. był wysoczyznowy obszar Gdańska i jego okolic. Złoża plejstoceńskie występowały w granicach obecnego miasta Gdańska w Lesie Oliwskim, Trzech Nurtach, Brętowie oraz na obszarze dzisiejszych gdańskich osiedli: Klukowo, Firoga, Bysewo i Kokoszki. Sukcynit pozyskiwano również w dzisiejszym powiecie gdańskim we wsiach: Kleszczewko, Różyny, Łęgowo, Kłodawa, Goszczyno, Bielkowo, Lublewo, Kowale, a także w Bąkowie na Bursztynowej Górze. Górniczą eksploatację złóż bursztynu prowadzono głównie sposobem odkrywkowym, budowano również prymitywne kopalnie podziemne (dochodzące nawet do około 20 m głębokości tzw. oszalowane kopalnie wieloszybikowe). W Klukowie w okresie 1869–1971 bursztyn wydobywano w czterech kopalniach położonych w okolicach wsi Dreieck (Trzy Norty) i Viereck (obecnie osiedle Firoga w Gdańsku). Dokładna lokalizacja tych kopalni została przedstawiona na arkuszu Gdańsk mapy geologicznej Prowincji Prusy (Geologische Karte der Provinz Preußen) w skali 1:100 000 (Berendt, 1871).
Złoża plejstoceńskie bursztynu były eksploatowane w XIX wieku również w Bąkowie, na Bursztynowej Górze i w pobliskim Lublewie. Plejstoceńskie nagromadzenia bursztynu stanowiły całe pakiety paleogeńskich osadów bursztynonośnych transportowane przez lodowiec w postaci kier glacjalnych oraz ziarna i otoczaki transportowane w rozproszeniu.

Na początku XX wieku w ramach prac kartograficznych przeprowadzono w omawianym rejonie badania geologiczne, które pozwoliły określić zasięg i charakter osadów. W objaśnieniach do mapy geologicznej arkusz Pruszcz Gdański z 1903 r. (Wolff, 1903a,b) znajdujemy opisy paleogeńskich osadów bursztynonośnych, tzw. „niebieskiej ziemi”. Precyzyjnie, jak na owe czasy, określono wiek tych osadów na dolny oligocen. Osady te udokumentowano w trakcie badań geologiczno-zdjęciowych m.in. na Bursztynowej Górze w okolicach Bąkowa. Do badań geologicznych w rejonie Lublewa, Kokoszek i Klukowa powrócono w latach 70. ubiegłego wieku – w przewierconych osadach nie stwierdzono jednak obecności bryłek bursztynu (Sylwestrzak, 1975).

Jedynym współcześnie perspektywicznym obszarem występowania bursztynu w osadach plejstoceńskich jest rejon Możdżanowa na Pobrzeżu Słowińskim. Złoże bursztynu było znane tutaj już od drugiej połowy XVIII w. W latach 1782–1784 w okolicach Starkowa i Możdżanowa działało wiele kopalń założonych przez kupca Liepmanna. Były to z reguły płytkie wyrobiska, ich głębokość dochodziła maksymalnie do 4 m ppt (Małka, 2010). Po nacięciu poziomu wód gruntowych zaniechano dalszej eksploatacji.

W późniejszym okresie, w latach 1950–1956 wykonano w Możdżanowie głębokie wiercenia, mające na celu rozpoznanie złoża, a w 1957 r. przeprowadzono w omawianym rejonie prace poszukiwawcze złóż bursztynu. W latach 1974–1975 wykonano 13 otworów do przeciętnej głębokości 20 m i dwa głębsze otwory, M I do głębokości 173,5 m (otwór ten osiągnął strop utworów mezozoicznych) i M II do głębokości 70,3 m. Oba wymienione otwory osiągnęły warstwy paleogeńskie leżące in situ. Bursztyn udokumentowano w 11 otworach. Badania wykazały, że płytko pod powierzchnią terenu na głębokości 2,5–6,0 m ppt, w osadach czwartorzędowych znajduje się kra glacjalna – porwak osadów górnoeoceńskich. Osadami kry są mułki, iły, niekiedy ksylit z węglem brunatnym oraz piaski kwarcowe z odłamkami bursztynu. Utwory paleogeńskie na wtórnym złożu osiągają miąższość 12,4–33,8 m. Bursztyn występuje tu w formie nierównomiernie rozmieszczonych gniazd. Wiek osadów kry paleogeńskiej jest określany na górny eocen, a występowanie bursztynu jest związane z ogniwem z Połczyna formacji mosińskiej dolnej (Błaszak, 1987; Kramarska i in., 2010).

Geologiczne zasoby bilansowe bursztynu w rejonie Możdżanowa określono na 10 Mg (Szufilcki i in., red., 2012). Z powodu braku inwestorów złoże nie zostało jeszcze zagospodarowane.

Perspektywy eksploatacji złóż bursztynu bałtyckiego z osadów paleogeńskich

Paleogeńskie złoża bursztynu bałtyckiego występujące w Polsce nigdy nie były i do tej pory nie są eksploatowane. Asocjacja bursztynonośna wieku paleogeńskiego występuje w dwóch rejonach: na obszarze północnej Lubelszczyzny i w rejonie Władysławowa. Na północnej Lubelszczyźnie występowanie utworów bursztynonośnych jest związane z formacją z Siemienia datowaną na górny barton (Woźny, 1966) i priabon (Kasiński i Tołkanowicz, 2007). Pokrywę osadów paleogeńskich w omawianym rejonie tworzą klastyczne utwory czwartorzędowe. Najczęściej są to żółtobrunatne i szare drobno- i średnioziarniste piaski kwarcowe i polimiktyczne, czasami mułkowate, bardzo drobnoziarniste piaski mułkowate oraz gliny morenowe lessopodobne.

W 2004 r. zostało udokumentowane w kategorii D złoże „Górka Lubartowska”. Wyliczone zasoby określono na 1088 Mg przy średniej zasobności 376,8 g/m2. Asocjacja bursztynonośna na tym obszarze występuje płytko (średnio na rzędnej 12 m), a średnia miąższość warstwy złożowej wynosi ok. 10 m (Kasiński i Tołkanowicz, 1999). Z powodu braku inwestorów złoże nie zostało do tej pory zagospodarowane.

Drugim obszarem występowania bursztynu w osadach paleogeńskich są okolice Władysławowa. Osady bursztynonośne na Pobrzeżu Kaszubskim zostały rozpoznane na obszarze Kępy Swarzewskiej i Kępy Puckiej oraz w rozdzielającej je dolinie Płutnicy, sięgając po okolice Karwi i Półwysep Helski. Formacja bursztynonośna występująca w rejonie Władysławowa na Pobrzeżu Kaszubskim stanowi zachodnie przedłużenie bogatego złoża sambijskiego. Seria bursztynonośna jest związana genetyczne z osadami delty chłapowsko-sambijskiej tzw. paleogeńskiej delty gdańskiej Kosmowska-Ceranowicz i in. 1990; Kramarska i in., 2008).  

Występowanie bursztynu w osadach paleogeńskich na Kępie Swarzewskiej zostało stwierdzone w trakcie badań geologicznych złóż soli w latach 1965–1972 (Marzec i Woźny 1972). W celu dokładniejszej oceny jakościowej i ilościowej bursztynu wykonano w latach 1981–1983 trzy pełnordzeniowane otwory geologiczno-poszukiwawcze o średnicy 132/112 mm: Chłapowo I, II i III. W wyniku badań danych ze wszystkich otworów wiertniczych ustalono zasięg i miąższość osadów bursztynonośnych, a na podstawie badań rdzeni z trzech otworów wykonanych w latach 1981–1983 oszacowano zasoby bursztynu i poziom koncentracji bursztynu w osadzie (Olkowicz-Paprocka, 1983).

Badania paleogenu i neogenu prowadzone w kolejnych latach w Bałtyku i na wybrzeżu wykazały, że osady bursztynonośne mają swoją kontynuację na wschodzie na Półwyspie Helskim, gdzie utwory te zostały nawiercone w roku 1992 w otworach kartograficznych w Chałupach i Kuźnicy (Kramarska i in., 2008). Paleogeńskie złoże bursztynu w Chłapowie nie jest obecnie eksploatowane, a jego ewentualne zagospodarowanie w przyszłości będzie zapewne powiązane z nowymi odkryciami w zakresie efektywnych technologii eksploatacji tego surowca z dużych głębokości oraz wyczerpania złóż leżących bliżej powierzchni terenu.

Ciekawą propozycją eksploatacji tych głębokich paleogeńskich złóż jest hydromechaniczna technologia otworowa, powszechnie stosowana do wydobycia piasków szklarskich i piasków fosforytowych wydobywanych w głębi ziemi oraz z dna mórz i oceanów (Nieć, red., 2010). Być może ta właśnie metoda w przyszłości, po wyczerpaniu przypowierzchniowych i płytkich złóż bursztynu, uzupełni niedobory surowca na rynku.

Literatura

  1. Berendt G., 1871 – Geologische Karte der Provinz Preußen. Sect. 12 Danzig. Maßstab1:100 000. Berlin. Neumann.
  2. Berendt G., 1866 – Die Bernstein- Ablagerungen und ihre Gewinnung. W: Schriften der Königlichen Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft, 7: 107–130. Königsberg.
  3. Błaszak, M. 1987 – Bursztyn w osadach trzeciorzędowych w okolicy Możdżanowa koło Słupska. Biul. Panstw. Inst. Geol. 356; 103-119, Warszawa
  4. Braun J.G. (red.), 1802 - Über die Bernstein Gräbereien in Hinter-Pommern. Braun J.G, Berlin.
  5. Gradys A., 1981 – Sprawozdanie z badań geologiczno-poszukiwawczych nagromadzeń bursztynu w dorzeczu środkowej Narwi na terenie Równiny Kurpiowskiej w gminach: Lelis, Kadzidło, Myszyniec, woj. ostrołęckie. CAG PIG, nr 29610
  6. Humboldt A., 1861– Aleksandra Humboldta podróże, t. II, Podróże po Rossyi europejskiej i azyatyckiej, przekł. M. Szyszko-Bohusz. Wilno.
  7. Jurys L., Kramarska R., Oller M., Cylkowska H., 2008 – O metodyce dokumentowania i eksploatacji holoceńskich złóż bursztynu w delcie Wisły. Górnictwo Odkrywkowe, 2–3: 111–118.
  8. Klebs R., 1883 – Gewinnung und Verarbeitung des Bernsteins. 37, Hartungsche Buchdruckerei, Königsberg. 
  9. Kasiński J., Tołkanowicz E., 2007 – Geological position of amber concentrations in South-East Poland. In: P.F. Gožik, V.M. Macuy, L.S. Galeckiy, S.O. Mačulina, G.V. Klūšina [eds.]: “Ukrayinśkiy Burštinovy Svit” – Tēzy dopovidēń Pēršoyi mižnarodnoyi konfērēncyi, Nacional’na akadēmiya nauk
  10. Kasiński J., Tołkanowicz E., 1999 – Amber in the northern Lublin Region - origin and occurrence. In: B. Kosmowska-Ceranowicz, H. Paner [eds.]: Investigations into amber, 41-51, Muz. Archeol. w Gdańsku, Gdańsk.
  11. Kosmowska-Ceranowicz B. & Pietrzak T., 1985 – Z dziejów rozwoju wiedzy o znaleziskach bursztynu i ich prezentacji na mapach dawnych i współczesnych. Pr. Muz. Ziemi, 37: 27–60.
  12. Kosmowska-Ceranowicz B., Kociszewska-Musiał G., Musiał T., Müller C., 1990 – Bursztynonośne osady trzeciorzędowe okolic Parczewa. Prace Muzeum Ziemi 41s. 21-35.
  13. Kosmowska-Ceranowicz B. & Pietrzak T., 2002 – Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce. 158, Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy. Łomża.
  14. Kosmowska-Ceranowicz B., 2004 – Amber deposits in the Pomerania Province. Prace Muzeum Ziemi,47, 63–72.
  15. Kramarska R., Kasiński J. R., Sivkov V., 2008 – Bursztyn paleogeński in situ w Polsce i krajach ościennych – Geologia, eksploatacja, perspektywy. W: Górnictwo Odkrywkowe, 2–3: 97–110, Wrocław.
  16. Listkowski W., Łazowski L., 1975 – Wyniki badań złóż bursztynu w okolicach Gdańska. Prz. Geol. 23, nr 8: 385–388.
  17. Małka A. 2010 – Dawne kopalnie i metody eksploatacji złóż bursztynu bałtyckiego. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 439: 491–506. Warszawa (http://www.pgi.gov.pl ostatni raz wizytowane 15.01.2013).
  18. Marzec M., Woźny E., 1972 – Litologia i stratygrafia utworów trzeciorzędu okolic Jastrzębiej Góry kolo Pucka. Przegl. Geol. 20:12;  562-570, Warszawa.
  19. Mazurowski R., 2005 – Rola Żuław Wiślanych w rozwoju prehistorycznego bursztyniarstwa i kontaktów wymiennych z interiorem. W: (red. Kosmowska-Ceranowicz, Gierłowski) „Bursztyn poglądy, opnie. Materiały z seminariów Amberif 1994–2004”. 111–118, MSB, Gdańsk.
  20. Nieć M., Kramarska R., Sałaciński R., 2010 – Perspektywy poszukiwań złóż bursztynu w Polsce. W: Zeszty naukowe. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, nr 79. 345-361.
  21. Nieć M. (red.), Jurys L., Kasiński J. R, Klich J., Kramarska R., Listkowski W., Łazowski L., Małka A., Mucha J., Sałaciński R., Saternus A., Urbański P., Zieliński K., 2010 – Zasady poszukiwań i dokumentowania złóż bursztynu. Zalecenia metodyczne. Warszawa.
  22. Olkowicz-Paprocka I., 1983 – Poszukiwanie bursztynów w utworach trzeciorzędowych rejonu Chłapowa. Państw. Inst. Geol., 62 p., CAG PIG. Warszawa.
  23. Sylwestrzak U., 1975 – Orzeczenie geologiczne o występowaniu nagromadzenia bursztynu w rejonie miejscowości Sobieszewo-Komary woj. gdańskie. CAG PIG, nr 3128/55.
  24. Szufilcki M.,  Malon A., Tymiński M., (red.), 2012 – Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce wg stanu na 31 XII 2011 r. 90–91. PIG–PIB. Warszawa.
  25. Wolff W. 1903a – Geologische Karte von Preußen und benachbarten Bundesstaaten. Maßstab 1:25 000. Blatt Praust. Koniglich Preussischen Geologischen Landesanstalt und Bergakadademie. Berlin.
  26. Wolff W. 1903b – Erläuterungen zur Geologischen Karte von Preußen und benachbarten Bundesstaaten. Blatt Praust. Koniglich Preussischen Geologischen Landesanstalt und Bergakadademie. 5-6; 39. Berlin.
  27. Woźny E., 1966 – Fosforyty i bursztyny z Siemienia koło Parczewa. Przegl. Geol., 14:6; 277-278, Warszawa.
  28. Zaddach E.G., 1869 − Beobachtungen über das Vorkommendes Bernsteins und die Ausdehnung des Tertiärsgebirge in Westpreussen und Pommern. W:Schriften der Königlichen Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft, 10: 1–82. Königsberg.
  29. Zalewska  Z., 1971 − Bursztyn bałtycki i jego złoża. Wszechświat nr 10, 261- 265.
  30. http://www.gdansk.pl/ ostatni raz wizytowane 15.01.2013

Artykuł ukazał się w publikacji podsumowującej Międzynarodowe Sympozjum Badaczy Bursztynu "Złoża - kolekcje- rynek" w czasie targów Amberif 2013.

Skomentuj