Zbiory bursztynu na zamku Rosenborg w Kopenhadze

Napisane przez  Elżbieta Mierzwińska
Oceń ten artykuł
(3 głosów)
W zbiorach zamku Rosenborg w Kopenhadze znajduje się duża i bardzo interesująca kolekcja wyrobów z bursztynu. Dzieła te nie są zgrupowane w ramach jednej wystawy poświęconej tylko bursztynowi, lecz rozproszone wśród innych wspaniałych skarbów zgromadzonych w tym miejscu. Specyfika tutejszych zbiorów i sposób ich prezentacji ma swoje historyczne uzasadnienie. Zamek Rosenborg zbudowany został w stylu późnorenesansowym na początku XVII wieku i był królewską rezydencją przez blisko sto lat. Gdy Fryderyk IV w roku 1710 przeniósł się do nowo zbudowanego pałacu Frederiksberg na północ od Kopenhagi, w Rosenborgu umieszczono duńskie skarby narodowe: regalia i rodzinne kolekcje obejmujące zbiory mebli, malarstwa, rzemiosła artystycznego i klejnotów. W 1833 roku decyzją króla Fryderyka VI zamek Rosenborg stał się ogólnodostępnym muzeum. Jego zbiory zostały uporządkowane chronologicznie i uzupełnione o dzieła z królewskiej Kunstkamery. W ten sposób miejsce to stało się najbogatszym muzeum w Danii. Od tamtego czasu nic w nim nie zmieniono i nadal należy do Korony.

Początki kolekcji

Kolekcjonowanie wyrobów z bursztynu przez królów duńskich zaczęło się z chwilą, gdy w 1585 roku król Fryderyk II otrzymał w darze od swojej siostrzenicy Sophii, margrabiny Brandenburgii, 18 srebrnych półmisków z bursztynowymi spodami. Serwis ten był wspólnym dziełem dwóch mistrzów królewieckich: złotnika Andreasa Knieffela i bursztynnika Stentzela Schmitta. W następnych latach wielu członków rodziny królewskiej gromadziło przedmioty z bursztynu w swoich własnych, prywatnych kolekcjach dzieł sztuki. Te właśnie zbiory stały się podstawą Kolekcji Królów Duńskich na zamku Rosenberg. Największą kolekcję, liczącą ponad dwieście obiektów, posiadała królowa Zofia Magdalena, żona Christiana VI.

Wcześniejsze wyroby z bursztynu zgromadzone na zamku Rosenborg w większości pochodzą z zakupów lub darów i mają na ogół proweniencję gdańską lub królewiecką. Do tych obiektów należy m.in. 16-ramienny żyrandol z centralną kulą bursztynową zdobioną figurkami z kości słoniowej, podarowany Fryderykowi III w 1653 roku przez Fryderyka Wilhelma brandenburskiego, kufel w pozłacanej oprawie srebrnej z połowy XVII wieku czy dwa krucyfiksy umieszczone na ozdobnych postumentach.

Twórcy bursztynowych dzieł

Charakterystyczną cechą kolekcjonowania bursztynu na dworze duńskim w późniejszych latach było powstawanie kolejnych dzieł na miejscu; wykonywane zaś były przez specjalnie do tego celu zatrudnionych artystów. Pierwszym z nich był Gottfried Wolfram, wykształcony w warsztacie znanego gdańskiego bursztynnika Nicolausa Turaua. Już od 1683 roku był on na służbie u królowej Charlotty Amalii, zamiłowanej kolekcjonerki. W 1691 roku został nadwornym tokarzem i na tym stanowisku pracował do1699 roku, aż do śmierci króla Christiana V. Wykonał w tym okresie na zamówienie króla kilka przedmiotów z bursztynu; przypisuje mu się między innymi autorstwo paru szkatuł, w tym jednej wielkiej, mistrzowsko wykonanej, zdobionej reliefami z kości słoniowej i figurkami rzymskich wojowników na narożach, a także wspaniałej ramy do lustra, bogato zdobionej grawerunkami i rzeźbą. Wolfram znany jest szerzej jako pierwszy wykonawca projektu bursztynowego gabinetu króla Prus, Fryderyka I. Przy realizacji tego zamierzenia, które w efekcie stało się słynną Bursztynową Komnatą, był zatrudniony w Berlinie w latach 1701-1707.

Równolegle z Wolframem pracowało dla dworu duńskiego jeszcze kilku innych rzemieślników - rzeźbiarzy w kości, wykonujących również prace z bursztynu, co potwierdzają rachunki i archiwalia królewskie. Jednym z nich mógł być Wilhelm Heinrich Wessel, specjalizujący się właśnie w obróbce kości słoniowej.

Rozkwit bursztynnictwa w Kopenhadze

W XVIII wieku bursztynnictwo na dworze w Kopenhadze, w odróżnieniu od innych ośrodków europejskich, przeżywało prawdziwy rozkwit. Do obróbki bursztynu zatrudniono nowych wykonawców, choć ich specjalnością były zazwyczaj inne rzemiosła. Byli to: Diderich de Thurah, Niels Nielsen i trzech artystów z Niemiec - rzeźbiarze Lorenz Natter i Lorenz Spengler oraz rysownik i malarz Marcus Tuscher. Autorstwa Thuraha jest bursztynowy model statku wojennego"Anna Sophie" oraz komplet przyborów do pisania z bursztynu i skorupy żółwia. Zaprojektował również tokarki, przy pomocy których zarówno młody następca tronu, jak i sam król Christian VI tworzyli prace z bursztynu i kości słoniowej. Autorstwa monarchy jest np. wieczko pozłacanego puzderka wyrzeźbione z bursztynu na kształt płatków róży. Znaczącą rolę odegrali na królewskim dworze artyści przybyli z Niemiec. Król wielokrotnie pozował Natterowi, który wykonał szereg wizerunków monarchy w kamieniach ozdobnych (intaglio i kamee). Jedyną znaną bursztynową pracą artysty jest również popiersie Christiana VI, niewielkich rozmiarów pełnoplastyczna rzeźba na postumencie. Najwięcej znakomitych prac z bursztynu wykonał Lorenz Spengler według projektów Marcusa Tuschera. Spengler przybył do Kopenhagi w 1743 roku i już dwa lata później otrzymał dobrze opłacane stanowisko dworskiego tokarza. Będąc z wykształcenia rzeźbiarzem pracującym w kości słoniowej, szybko opanował arkana pracy w bursztynie, gdyż takie właśnie przedmioty zamawiali jego możni protektorzy. W 1748 roku otworzył w mieście własną pracownię, w której zatrudnił wielu pomocników; najsłynniejszym z nich był Szwed J. E. Bauert. Spengler uczył swojego rzemiosła wiele osób z rodziny królewskiej. Najbardziej utalentowana okazała się sama królowa Luiza (Ludwika Hanowerska) i jej siostrzeńcy, książęta hescy: Wilhelm, Carl i Friedrich z Kassel, którzy przybyli na dwór kopenhaski dla zdobycia wykształcenia.

Autorstwo przedmiotów z bursztynu potwierdzają wystawione na nazwisko Spenglera rachunki zachowane w archiwaliach dworskich. Wśród jego najważniejszych prac należy wymienić przede wszystkim różnego rodzaju naczynia o fantazyjnych kształtach i rokokowej ornamentyce: flakony, pucharki, czary i butle, dwie figurki amorków na postumentach z pomalowanej na zielono kości słoniowej, symbolizujące siłę i mądrość, medalion z portretem Christiana VI, wielki żyrandol z bursztynu i pozłacanego brązu, wykonany dla Fryderyka V i królowej Luizy oraz wspaniały komplet do gry w szachy. Wszystkie te wysokiej klasy wyroby można podziwiać w komnatach zamku Rosenborg, eksponowane wśród innych skarbów duńskich zbiorów królewskich.

Charakterystyczną cechą kopenhaskiej kolekcji bursztynu jest fakt, że wiele z jej najatrakcyjniejszych obiektów powstało w latach 50. XVIII wieku, a więc w okresie, gdy moda na bursztyn już minęła, przestano go zbierać, a cechy bursztynników w miastach nadbałtyckich chyliły się ku upadkowi. Dzięki zamiłowaniu duńskiej rodziny królewskiej do tego minerału i zatrudnianiu do jego obróbki artystów dworskich, powstały dzieła w innych kolekcjach niespotykane - wyroby w stylu rokoko, o miękkiej, fantazyjnej, asymetrycznej linii, zdobione reliefami z typowo rokokową ornamentyką.

Specyfiką zbiorów bursztynu w Rosenborg jest też fakt, że wszystkie te przedmioty pochodzą z kolekcji rodziny królewskiej - były przez jej członków zakupione lub otrzymane w darze, wykonane na zamówienie przez nadwornych artystów lub wręcz są dziełami rąk królewskich. Bursztynowe dzieła zgromadzone w Kopenhadze tworzą jeden z najwspanialszych zbiorów tego rodzaju w światowym muzealnictwie.

* Autorka jest starszym kustoszem Kolekcji Bursztynu w Muzeum Zamkowym w Malborku

Skomentuj